L?i Ích Dinh D??ng T? S?a M?

"S?a m? là t?t nh?t cho tr? s? sinh và tr? nh?". Nuôi con b?ng s?a m? không nh?ng t?t cho bé mà còn mang l?i nhi?u l?i ích b?t ng? cho c? m?.

1. Thành ph?n dinh d??ng c?a s?a m?

Nuôi con b?ng s?a m? là vi?c cho bé bú hoàn toàn s?a ???c ti?t ra t? vú c?a ng??i m? trong su?t 6 tháng ??u ??i mà không c?n b? sung thêm b?t k? th?c ph?m nào khác, k? c? s?a công th?c, n??c trái cây ho?c n??c l?c.

T? 6 tháng tu?i, tr? nên b?t ??u ?n th?c ph?m b? sung ??y ?? và an toàn. ??ng th?i ti?p t?c bú s?a m? cho ??n khi ???c 1 tu?i ho?c lâu h?n n?u c? m? và bé ??u mu?n. Và nên b?t ??u s?m nh?t là 1 gi? sau sinh.

S?a m? có ??y ?? các ch?t dinh d??ng nh?t là t? 10 -15 ngày sau sinh, c? th?:

N??c

S?a m? có kho?ng 90% là n??c. C? th? con ng??i ph? thu?c vào n??c ?? ho?t ??ng b?i n??c giúp duy trì quá trình hydrat hóa, giúp ?i?u ch?nh nhi?t ?? c? th?, bôi tr?n kh?p và b?o v? các c? quan. Vi?c bú s?a m? cung c?p ?? l??ng n??c c?n thi?t ?? tr? s? sinh sinh t?n và phát tri?n.

S?a ??u th??ng nhi?u n??c, lactose, protein nên trong h?n, nhìn trông loãng. Còn s?a ti?t sau c? bú thì giàu ch?t béo, vi khoáng nên trông s? ??c h?n.

Ch?t béo (Lipid)

Là thành ph?n quan tr?ng trong s?a m?, là d??ng ch?t quan tr?ng ??i v?i s?c kh?e c?a bé. Ch?t béo có vai trò là ngu?n cung c?p calo chính, giúp c? th? bé d? h?p thu các vitamin tan trong ch?t béo. Là dung môi ?? giúp h?p th? m?t s? vitamin quan tr?ng.

Thêm vào ?ó, các chu?i axit béo còn r?t c?n thi?t cho s? phát tri?n c?a não b?, h? th?n kinh, võng m?c và giúp h? mi?n d?ch c?a bé ???c kh?e m?nh, hoàn thi?n theo th?i gian.

MHO c?ng làm m?t lo?i acid béo ng?n trong s?a m? có tính n?ng ??y ch?t th?i và vi khu?n ra kh?i ru?t c?a bé, gi?ng nh? tác d?ng c?a ch?t x? (trong s?a m? không có ch?t x?). Do ?ó, bé bú m? hoàn toàn không b? táo bón hay tiêu ch?y dù bé ?i nhi?u l?n 2 ngày hay nhi?u ngày 1 l?n phân v?n m?m, vàng không b? vón c?c.

Ch?t ??m (Protein)

S?a m? ch?a hai lo?i protein là kho?ng 60% whey và 40% casein. Ch?t ??m cung c?p amino acid cho bé, giúp t?ng tr??ng c? và x??ng, t?o kháng th?, làm dung môi cho hormone, t?o các men c?n thi?t.

Whey (a-lactalbumin, lysozyne, lactoferrin, immunoglobulin ...): bên c?nh ch?c n?ng dinh d??ng, whey protein có ch?c n?ng b?o v?, ?ào th?i ch?t d? th?a, c?n bã, các ch?t ??c, t? bào l? ra ngoài c? th?. Whey protein s?a m? ? d?ng l?ng giúp tr? tiêu hóa và h?p d? th? dàng trong ru?t giúp hoàn ch?nh niêm m?c ru?t, t?o kháng th?... Lactoferrin có tác d?ng v?n chuy?n s?t ?i kh?p c? th? tr?, giúp b?o v? ru?t c?a tr? s? sinh kh?i b? nhi?m trùng.

Casein: có ch?c n?ng chính là ??m dinh d??ng, k?t t?a trong ru?t d?ng m?m nh? ??u ph? d? tiêu hóa h?p th?. S?a công th?c có t? l? casein l?n h?n khi?n tr? khó tiêu hóa h?n.

Ch?t b?t ???ng (Carbohydrate)

???ng lactose là carbohydrate chính ???c tìm th?y trong s?a m?, cung c?p 40% n?ng l??ng c?n thi?t cho s? t?ng tr??ng, phát tri?n c?a bé. Lactose và oligosaccharide ???c xem là 2 carbohydrate quan tr?ng và ch? y?u nh?t c?a s?a m? có tác d?ng giúp gi?m s? l??ng l?n vi khu?n có h?i trong d? dày; thúc ??y s? phát tri?n c?a vi khu?n lành m?nh trong d? dày ?? tr? có ???c m?t h? ???ng ru?t kh?e m?nh, tiêu hóa và h?p thu dinh d??ng t?t ??ng th?i giúp c?i thi?n s? h?p thu canxi, photpho và magie; giúp ch?ng l?i b?nh t?t; h? tr? s? phát tri?n c?a não b?.

S?a m? ch?a nhi?u carbohydrate h?n s?a bò.

Kháng th? (th? ??ng)

Globulin mi?n d?ch (immunoglobulins) hay còn g?i là huy?t thanh mi?n d?ch là kháng th? ch?ng l?i b?nh t?t. M?i c? bú có hàng tri?u b?ch c?u s?ng t? s?a m? và các globulin mi?n d?ch ???c ?i vào c? th? c?a tr?. Vì s? h?u ch?t mi?n d?ch t? nhiên này nên s?a m? ???c coi là v?c xin ??u tiên c?a tr?, b?o v? tr? kh?i c?m l?nh thông th??ng, nhi?m trùng tai, nôn m?a, tiêu ch?y và các b?nh nhi?m trùng nguy hi?m khác.

Vitamin và khoáng ch?t

S?a m? có ch?a nhi?u vitamin và khoáng ch?t mà c? th? tr? c?n có ?? phát tri?n kh?e m?nh nh? s?t, k?m, canxi, natri, clorua, magie, selen, vitamin tan trong ch?t béo (A, D, E, K), vitamin tan trong n??c (C, riboflavin, niacin và axit pantothenic).

Chúng giúp cho tr? có m?t b? x??ng và r?ng ch?c kh?e, m?t h? mi?n d?ch kh?e m?nh; thúc ??y ch?c n?ng c?, th?n kinh và trí não c?a tr? phát tri?n.

Men và hormone

S?a m? bao g?m men tiêu hóa lipase, amylase, hormone prolactin, thyroid, oxytocin có vai trò t?ng s?c kh?e c?a ???ng ru?t, cân b?ng sinh hóa.

Các lo?i men và hormone này có ?nh h??ng ??n mùi v? c?a s?a m?, khi m? thay ??i kh?u ph?n ?n u?ng chúng s? thay ??i theo. Vì v?y chúng giúp bé d?n d?n làm quen v?i nh?ng th?c ph?m khác nhau trong cu?c s?ng.

Enzym

M?t s? enzym quan tr?ng ???c tìm th?y trong s?a m? r?t có l?i cho s? phát tri?n c?a tr? s? sinh. Enzym h? tr? h? tiêu hóa tr? b?ng cách phân h?y ch?t béo ho?c protein, m?t s? lo?i khác h? tr? h? mi?n d?ch.

2. C? ch? t?o s?a m?

S?a m? ??n t? tuy?n vú bên trong ng?c c?a m?. Nh?ng tuy?n này có m?t s? b? ph?n ph?i h?p v?i nhau ?? s?n xu?t và ti?t s?a, g?m có:

• Nang s?a: là nh?ng túi nh? có hình d?ng gi?ng nh? qu? nho, có nhi?m v? s?n xu?t và l?u tr? s?a. M?t c?m ph? nang ???c g?i là ti?u thùy, m?i ti?u thùy n?i v?i m?t thùy.
• ?ng d?n s?a: m?i thùy n?i v?i m?t ?ng d?n s?a, b?u ng?c m? có th? có t?i 20 thùy. Các ?ng d?n s?a s? mang s?a t? các ti?u thùy c?a ph? nang ??n núm vú.
• Qu?ng vú: là vùng t?i xung quanh núm vú, n?i có các ??u dây th?n kinh nh?y c?m giúp c? th? m? bi?t khi nào c?n ti?t s?a. ?? gi?i phóng s?a, toàn b? qu?ng vú c?n ???c kích thích.
• Núm vú: ch?a m?t s? l? chân lông nh? (có th? lên ??n kho?ng 20 l?) ?? ti?t ra s?a. Các dây th?n kinh trên núm vú ph?n ?ng v?i vi?c bú t? em bé, bàn tay c?a m? ho?c máy hút s?a. S? kích thích này s? ra tín hi?u cho não b? gi?i phóng s?a t? ph? nang qua ?ng d?n s?a và ra kh?i núm vú.

Quá trình s?n xu?t s?a m? ch?u s? tác ??ng c?a 4 hormone là estrogen, progesterone, prolactin và oxytocin. C? ch? s?n xu?t s?a m? c?a c? th? là t? ?i?u ch?nh hàm l??ng các hormone này ?? sinh s?a. C? th?:

Estrogen và Progesterone t?ng lên khi?n ?ng d?n s?a phát tri?n v? s? l??ng và kích th??c, giúp b?u ng?c c?a m? tr? nên ??y ??n h?n, tuy?n vú phát tri?n, s?n sàng cho vi?c s?n xu?t s?a. Hai lo?i hormone này ???c gi?i phóng b?i nhau thai trong quá trình mang thai. Estrogen có ch?c n?ng làm t?ng kích th??c và s? l??ng ?ng d?n s?a, còn progesterone giúp phát tri?n nang và thùy tuy?n s?a. Estrogen và progesterone hàm l??ng cao s? ?c ch? s?n xu?t s?a khi thai nhi còn n?m trong b?ng m?. Khi em bé chào ??i, nhau thai ?ã bong, hàm l??ng các hormone này t? ??ng gi?m xu?ng, báo cho c? th? bi?t ?ã ??n th?i ?i?m t?o s?a.

Prolactin giúp s?n xu?t s?a: khi tr? mút vú s? kích thích bài ti?t Porlactin. Prolactin ?i vào máu, ??n vú và làm cho vú s?n xu?t s?a. Càng cho bé bú nhi?u s?a, c? th? m? s? t?o ra càng nhi?u s?a ?? thay th?. Hormone prolactin s? ki?m soát l??ng s?a c? th? m? s?n xu?t. Ph?i m?t kho?ng 30 giây sau khi bé bú m?i x?y ra hi?n t??ng ch?y s?a, còn g?i là ?xu?ng s?a?.

Oxytocin gi?i phóng s?a kh?i b?u ng?c. Hormone oxytocin ???c gi?i phóng khi em bé b?t ??u kéo núm vú và hút. N?u ph?n x? Oxytocin không làm vi?c t?t thì tr? s? g?p khó kh?n trong vi?c nh?n s?a, m?c dù vú v?n s?n xu?t s?a nh?ng l?i không t?ng s?a ra. Ph?n x? phun s?a d? dàng b? ?nh h??ng b?i ý ngh? c?a bà m?. Khi bà m? có nh?ng c?m giác t?t nh? hài lòng v?i con mình, g?n g?i, yêu th??ng con, luôn tin t??ng vào vi?c nuôi con b?ng s?a m? thì s? h? tr? t?t cho ph?n x? này.

Ngoài tác d?ng gi?i phóng s?a kh?i b?u ng?c, oxytocin còn giúp làm co c? t? cung trong và sau khi sinh, giúp t? cong thu nh? v? kích th??c ban ??u và h?n ch? xu?t huy?t sau sinh.

?c ch? ti?t s?a: trong s?a m? có m?t y?u t? ph? ???c g?i là ch?t ?c ch? t?o s?a. Khi m?t l??ng l?n s?a ??ng l?i trong vú, ch?t ?c ch? s? ti?t ra làm cho vú ng?ng t?o s?a. Vì v?y, ?? vú t?o nhi?u s?a thì m? c?n luôn làm r?ng vú b?ng cách cho bé bú th??ng xuyên ho?c v?t s?ch s?a, tránh tình tr?ng ??? dành s?a?.

3. Các lo?i s?a m?

S?a non: là giai ?o?n ??u tiên c?a s?a m?, xu?t hi?n t? quý 2 c?a thai k? và kéo dài t?i sau khi sinh kho?ng 2 ? 4 ngày. Lo?i s?a này có màu vàng ho?c màu kem, ??c dính, r?t giàu dinh d??ng và các kháng th?. S?a non ch?a nhi?u ??m h?n s?a tr??ng thành. S?a non ?ã có s?n trong vú ngay sau khi tr? sinh ra, nên cho bé bú trong 1 gi? ??u sau sinh.

Trong s?a non ch?a nhi?u protein, vitamin tan trong ch?t béo, khoáng ch?t và globulin mi?n d?ch. Globulin mi?n d?ch là kháng th? truy?n t? m? sang con, cung c?p kh? n?ng mi?n d?ch th? ??ng cho tr? s? sinh, b?o v? tr? kh?i nhi?u lo?i b?nh do vi khu?n và virus.

S?a chuy?n ti?p: xu?t hi?n sau s?a non và kéo dài kho?ng 2 tu?n. Hàm l??ng s?a chuy?n ti?p g?m có ch?t béo, lactose và vitamin tan trong n??c. S?a chuy?n ti?p ch?a nhi?u calo h?n s?a non, màu s? chuy?n t? vàng sang tr?ng.

S?a tr??ng thành: là s?a cu?i cùng ???c s?n xu?t ra, 90% trong ?ó là n??c ?? giúp tr? s? sinh luôn ?? n??c, 10% còn l?i g?m carbohydrate, protein, ch?t béo, vitamin và khoáng ch?t c?n thi?t cho s? t?ng tr??ng và phát tri?n c?a tr?. L??ng s?a ??u trong ngày th??ng có màu xanh nh?t, xanh non ho?c ng? sang tr?ng trong. Tuy nhiên trong nh?ng l?n bú sau ?ó, s?a m? ??m d?n và ??i thành màu tr?ng ho?c vàng ??c.

Có 2 lo?i s?a tr??ng thành:

• S?a ??u: là s?a ???c ti?t ra ??u b?a bú c?a tr?, cung c?p nhi?u ??m, ???ng, n??c, vitamin và protein.
• S?a cu?i: là s?a ???c ti?t ra cu?i b?a bú c?a tr?, ch?a nhi?u ch?t béo h?n s?a ??u b?a. Ch?t béo cung c?p nhi?u n?ng l??ng cho tr? giúp tr? l?n nhanh h?n, vì v?y ?i?u quan tr?ng là c?n ?? tr? bú ??n h?t s?a cu?i, không nên ?? tr? nh? vú s?m hay chuy?n bên s?m quá.

4. S?a m? có v? gì?

S?a m? có mùi th?m ??c tr?ng, v? nh?t, không quá m?n hay quá ng?t. S?a m? có v? gì s? r?t khác nhau tùy theo c? ??a c?a các m?, c?ng nh? ch? ?? ?n u?ng c?a h? trong th?i gian nuôi con b?ng s?a m?.

S? khác nhau trong th?c ??n ?n u?ng c?a các m? s? d?n t?i v? s?a ti?t ra c?ng s? không h? gi?ng nhau. Nh?ng lo?i th?c ph?m sau ?ây s? có ?nh h??ng tr?c ti?p t?i ??c tính nguyên b?n c?a s?a m?, bao g?m:

• Gia v? n?ng nh? tiêu, ?t, t?i: gây ra mùi v? hôi n?ng t??ng t? làm bi?n ??i v? s?a m?.
• Th?c ph?m ?óng h?p và ch? bi?n s?n: hàm l??ng natri r?t cao trong nh?ng lo?i th?c ?n này khi?n cho s?a có v? m?n.
• Chu?i, ng? c?c và các lo?i trái cây: là ngu?n dinh d??ng không ch? giúp l?i s?a mà còn làm s?a th?m ngon h?n.
• Lactose: ?ây là m?t thành ph?n c?a ???ng carbohydrate, có n?ng ?? cao trong máu khi m? ???c b?i b? ?? ch?t và làm cho s?a có v? ng?t.

5. L?i ích khi nuôi con b?ng s?a m?

Cho bé:

• Cung c?p ngu?n dinh d??ng lý t??ng cho bé: s?a m? ch?a ??y ?? nh?ng ch?t dinh d??ng v?i t? l? thích h?p mà c? th? bé c?n trong 6 tháng ??u ??i. Tuy nhiên, ch?t dinh d??ng duy nh?t mà s?a m? thi?u chính là vitamin D. Có th? b? sung vitamin D d??i d?ng nh? gi?t theo t? v?n c?a bác s?.
• Ch?a nhi?u kháng th? quan tr?ng: giúp bé ch?ng l?i ???c virus và vi khu?n có h?i, ít b? tiêu ch?y, nhi?m trùng, viêm ph?i, da ít b? chàm d? ?ng h?n, ít b? táo bón h?n.
• Gi?m nguy c? m?c b?nh t?t nh?: viêm tai gi?a, nhi?m trùng ???ng hô h?p, c?m l?nh, c?m cúm, t?n th??ng ???ng ru?t, th? l?c t?t h?n?
• Giúp bé không b? th?a cân ho?c béo phì: bé d??i 1 tu?i m?nh mai h?n và ít b? béo phì v? sau.
• Giúp bé thông minh h?n: ch? s? IQ cao h?n (cholesterol và các ch?t béo khác trong s?a m? có tác d?ng h? tr? s? phát tri?n c?a mô th?n kinh).
• Giúp bé phát tri?n c? mi?ng: bé bú m? t? 1 n?m tr? lên ít ph?i ?i?u tr? ch?nh nha h?n. ??ng tác bú m? giúp c?i thi?n s? phát tri?n c? m?t. Nh?ng thay ??i tinh t? c?a mùi v? s?a m? giúp bé h?c cách làm quen v?i các th?c ph?m b? sung ?a d?ng.
• Giúp bé g?n g?i h?n v?i m?, t?o ra s? g?n k?t, mang ??n c?m giác an tâm, bé ???c âu y?m, ít khóc h?n.

Cho m?:

• Giúp gi?i phóng hormone oxytocin, khi?n t? cung co bóp. ?i?u này giúp t? cung tr? l?i kích th??c và hình d?ng bình th??ng nh? tr??c khi mang thai và s?m ch?m d?t hi?n t??ng ch?y máu âm ??o sau sinh.
• Giúp ??t cháy nhi?u calo h?n, nh? ?ó mà m? gi?m cân d? dàng h?n.
• Cho con bú có th? làm gi?m nguy c? ung th? vú và ung th? bu?ng tr?ng.
• Hoãn th?i gian hành kinh tr? l?i: vi?c cho bé bú có th? làm ng?ng quá trình r?ng tr?ng và hành kinh ? ph? n?, ??m b?o kho?ng cách gi?a các l?n mang thai.
• T?ng c??ng tình m?u t?.
• Gi?m ???c chi phí s?a công th?c.

6. Cách b?o qu?n s?a m?

S?a m? sau khi v?t, n?u ?? ? nhi?t ?? th??ng kho?ng 26°C thì ch? dùng an toàn trong 4 - 6 gi?, kho?ng 22°C thì có th? dùng trong 6 - 8 gi?. S?a m? ???c l?u tr? trong ng?n th??ng c?a t? l?nh có th? s? d?ng trong vòng 24 gi?.

N?u b?o qu?n trong ng?n ?á, l??ng s?a này có th? s? d?ng d?n trong kho?ng hai tu?n. Khi l?u tr? trong t? ?ông chuyên bi?t -18°C, có th? gi? s?a m? ??n t?n 6 tháng.

Sau khi ???c b?o qu?n l?nh, m? có th? hâm nóng cho bé bú b?ng cách s? d?ng n??c nóng ho?c các thi?t b? chuyên d?ng nh? máy hâm s?a.

7. Nh?ng d?u hi?u cho bi?t bé ?ang ?ói

Khi bé ?ang ?ói, bé s? mút ngón tay, di chuy?n tay chân liên t?c, dúi ??u vào ng?c ng??i b?. D?u hi?u cu?i cùng là qu?y khóc khi bé mu?n bú s?a m?.

Khi ?ã no, bé s? có m?t vài c? ch? ?? m? bi?t nh? mím môi, quay ??u sang h??ng khác, nhè núm vú ho?c thiu thiu ng?, bú ch?m l?i ho?c ng?ng h?n.

8. Các c? bú nên kéo dài bao lâu?

Trong nh?ng tu?n ??u tiên c?a cu?c ??i, h?u h?t tr? s? sinh bú ít nh?t 8 - 12 l?n trong 24 gi? ho?c sau 2 - 3 gi? (tính t? th?i ?i?m b?t ??u cho ??n khi b?t ??u bú l?n ti?p theo).

Nhi?u tr? s? sinh bú s?a m? trong 10 - 15 phút cho m?t bên vú. Th?m chí, th?i gian bú có th? dao ??ng t? 60 - 120 phút m?t l?n bú. M?t s? bé ?òi bú c? hai bên ngay t? nh?ng ngày ??u, m?t s? khác ch? có nhu c?u bú m?i l?n m?t bên. Trong l?n ti?p theo hãy cho bé bú bên còn l?i, ?? ??m b?o c? hai b?u vú ??u ???c kích thích và ???c bú c?n th??ng xuyên.

Hãy ?? bé t? ??t l?ch trình c?a riêng mình.

9. Nh?ng lo?i th?c ph?m nào nên ?n trong khi cho con bú?

C? th? m? c?n thêm kho?ng 450-500 l??ng calo m?i ngày ?? t?o s?a cho bé. M? c?n có ch? ?? ?n ??y ?? dinh d??ng: ch?t ??m, ch?t béo, ch?t x?, canxi, s?t, k?m, axit folic, vitamin (A, B, C, D?):

• Cá và h?i s?n: cá h?i, cá rô phi, cá béo, tôm, cua, rong bi?n?H?n ch? nh?ng lo?i cá có hàm l??ng th?y ngân cao nh? cá ng?, cá thu, cá ki?m?
• Th?t: th?t bò, th?t c?u, th?t heo, th?t gà, th?t v?t và n?i t?ng, nh? gan, tim?
• Trái cây và rau qu?: cà chua, b?p c?i, c?i xo?n, bông c?i xanh, m?ng tây, rau mu?ng, rau d?n, bí ??, cà r?t, táo, cam, quýt, chu?i, trái cây khô, ?u ?? xanh (h?m canh)?
• Các lo?i h?t: h?nh nhân, qu? óc chó, h?t chia, h?t d?, chà là và các lo?i ??u?
• Các lo?i th?c ph?m khác: tr?ng, y?n m?ch, khoai tây, khoai lang, bánh mì, n?m?
• Các lo?i s?a và ch? ph?m t? s?a: s?a t??i, s?a chua, phô mai?

Ngoài ra, m? b?u c?n:

• U?ng nhi?u n??c: u?ng n??c ngay khi có c?m giác khát và u?ng ??n khi nào th?y h?t khát. Ho?c n?u m? b?u c?m th?y r?t m?t m?i, choáng váng, ng?t x?u ??ng th?i l??ng s?a c?ng s?t gi?m, c?n ph?i u?ng nhi?u n??c h?n n?a ?? ?? l??ng s?a cho con.
• B? sung vitamin t?ng h?p m?i ngày.
• H?n ch? tiêu th? th?c u?ng ch?a caffein, r??u bia, hút thu?c?
• H?n ch? tiêu th? các lo?i m? ??ng v?t.
• Tránh th?c ph?m ch? bi?n s?n càng nhi?u càng t?t vì chúng th??ng có l??ng calorie quá cao, ???ng t?ng h?p và ch?t béo không lành m?nh.
• Tránh các lo?i th?c ph?m mu?i chua nh?: c?i chua, d?a chua, cóc, xoài ngâm?
• H?n ch? th?c ?n tái s?ng vì có th? ch?a nhi?u ??c t?, không ??m b?o v? sinh an toàn th?c ph?m làm ?nh h??ng ??n h? tiêu hóa còn non n?t c?a bé.
• S? d?ng thu?c c?n có ch? ??nh c?a bác s?.

Dinh d??ng sau sinh quan tr?ng cho bà m? nuôi con b?ng s?a m?, nên không ?n ngon, chán ?n sau sinh ?nh h??ng ??n ch?t l??ng s?a và h?i ph?c sau sinh. Bà m? d? r?i vào suy dinh d??ng sau sinh, m?t s?c sau sinh không h?i ph?c.